"Neden hep son dakikaya kalıyorum?", "Neden okuduğum sayfayı üç kez okuyorum?", "Neden herkes yapabiliyorken ben bir türlü düzen kuramıyorum?" Bu sorular, yıllarca kendini tembel, dağınık ya da yetersiz sanan pek çok yetişkinin ortak sorularıdır. Bu soruların arkasında çoğu zaman dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) vardır: beynin dikkati yönetme, plan yapma, zamanı tartma ve frene basma becerilerini etkileyen, doğuştan gelen bir farklılık. Belirtiler okul çağında başlar; çocukların üçte ikisi kadarında yetişkin yıllarda da sürer. Erişkinlikte doğru tanı, kişinin kendine bakışını değiştiren önemli bir dönüm noktası olabilir.
Yetişkinlikte DEHB nasıl görünür?
- Uzun ve tekdüze işlere başlamakta ve bitirmekte zorlanma
- Toplantılarda, okurken ya da dinlerken dikkatin dağılması
- Randevuları, faturaları, eşyaları unutma
- Zamanı yanlış tahmin etme, sık sık geç kalma
- Erteleme ve son dakikada yoğun çalışma
- Masada, evde ve bilgisayarda düzen kuramama
- Sabırsızlık, sözü kesme, sırasını beklemekte zorlanma
- Ani kararlar, plansız harcamalar
- İçsel bir huzursuzluk, boş durmakta zorlanma
- İlgi duyulan konuda ise saatlerce, zamanı unutarak odaklanabilme
Tanı neden geç konur?
Bugünün yetişkinlerinin çocukluğunda DEHB çok daha az tanınıyordu. Hele sınıfta sessizce hayallere dalan, hareketli olmayan çocuklar gözden kaçar; kızlarda bu durum daha sıktır. Bazı kişiler zekâları ya da yoğun çabalarıyla okul yıllarını idare eder, zorluk ancak iş hayatı, ebeveynlik ve sorumluluklar arttığında belirginleşir. Bir kısım yetişkin ise çocuğu DEHB tanısı aldıktan sonra kendinde de benzer özellikleri fark ederek başvurur.
Değerlendirme süreci
Erişkin DEHB tanısı tek bir test sonucuna dayanmaz; birden fazla kaynaktan gelen bilgilerin birleştirilmesiyle konur. Muayenede bugünkü yakınmalar, iş ve ilişki hayatı ve çocukluk yılları ayrıntılı olarak ele alınır. Tanı koyabilmek için zorlukların ilkokul ya da ortaokul yıllarında da var olduğunun gösterilmesi gerekir; bu nedenle karneler, öğretmen yorumları ve mümkünse anne babanın gözlemleri değerlidir. Belirti ölçekleri ve eşin ya da yakın birinin değerlendirmesi tabloyu tamamlar. Dikkat sorunlarına yol açabilecek uyku bozuklukları, tiroit hastalıkları, depresyon, kaygı ve madde kullanımı dışlanır.
Tanıdan sonraki ilk haftalar
Tanı almak çoğu yetişkinde karışık duygular uyandırır: "Demek ki tembel değilmişim" rahatlaması, kaçırılan fırsatlar için hayıflanma, bundan sonrası için umut. İlk haftalarda DEHB'nin nasıl işlediğini öğrenmek, kişinin kendine daha anlayışla bakmasını sağlar. İlaç başlanacaksa önce tansiyon, nabız ve kalp sağlığı değerlendirilir. Uyarıcı grubundan bir ilaç seçildiyse fark çoğu zaman ilk birkaç günde hissedilir; uyarıcı olmayan bir ilaçta ise tam etki için bir aydan fazla beklemek gerekebilir. Bu dönemde kontroller sıktır, doz adım adım ayarlanır.
İlaç ve terapiyle geçen aylar
İlaçlar zihnin gürültüsünü azaltır, ama otuz yılda yerleşmiş günlük alışkanlıkları kendiliğinden değiştirmez. Yetişkinlere özel hazırlanmış bilişsel davranışçı programlar, önceliklendirme, planlama, erteleme ile baş etme ve zaman yönetimi becerileri kazandırır. Terapide ayrıca yıllardır biriken "beceriksizim", "hiçbir işi bitiremem" gibi inançlar üzerinde çalışılır. Pek çok kişi bu aylar boyunca iş verimliliğinde, ilişkilerinde ve öz saygısında belirgin bir değişim fark eder.
Günlük hayatı kolaylaştıran düzenlemeler
- Evden çıkarken gereken her şeyin konduğu tek bir sepet ya da askı
- Bütün görevleri tek bir takvim ya da uygulamada toplamak
- Büyük işleri kısa ve somut adımlara bölmek
- Zamanlayıcıyla yirmi beş dakikalık odaklanma turları
- Çalışırken bildirimleri kapatmak, telefonu başka odaya koymak
- Mutfakta ya da girişte simgelerle hazırlanmış görünür bir haftalık plan
- Düzenli uyku ve egzersiz; sabah koşusu ya da yürüyüşü dikkat üzerinde belirgin etki yapar
İş ve ilişkilerde
DEHB'nin yetişkinlikteki etkisi en çok iş ve yakın ilişkilerde hissedilir. Teslim tarihleri kaçırılabilir, toplantılar unutulabilir, sık iş değişikliği görülebilir. Öte yandan pek çok DEHB'li yetişkin yaratıcı, enerjik ve kriz anlarında hızlı düşünebilen kişilerdir; uygun bir iş ortamı ve destekle bu güçlü yanlar öne çıkar. Eşler arasında ise unutulan sözler ve yarım kalan ev işleri kırgınlık yaratabilir. Eşin de DEHB'yi tanıması ve birlikte yeni bir düzen kurulması, ilişkideki gerginliği belirgin biçimde azaltır.
Uzun dönem
DEHB yaşam boyu süren bir özelliktir, ama zorlukları yaşa ve koşullara göre değişir. Tedavi ihtiyacı da bu değişime göre ayarlanır. Bazı kişiler ilacı yalnızca yoğun çalışma dönemlerinde kullanırken bazıları sürekli kullanır. Kontroller, ihtiyaç değiştikçe planın güncellenmesini sağlar. Yeni bir işe başlamak, çocuk sahibi olmak ya da sınav dönemi gibi değişiklikler planı yeniden gözden geçirmek için iyi zamanlardır.
Sık sorulanlar
Bu ilaçlara alışır mıyım?
Reçete edildiği gibi ve düzenli kontrolle kullanıldığında bağımlılık sorunu nadirdir. Geçmişte madde ya da alkol sorunu yaşamış kişilerde ise kötüye kullanım riski taşımayan seçeneklerle başlanır.
Kırk yaşında tanı almak bir şey değiştirir mi?
Evet. Tedavi her yaşta iş, ilişki ve günlük düzen üzerinde belirgin fayda sağlar.
DEHB ilacı kullanırken kahve içebilir miyim?
Ölçülü miktarda içilebilir; ancak her ikisi de nabız ve uykuyu etkileyebildiği için miktarı hekiminizle konuşmanız iyi olur.
