Çoğu ailede DEHB hikâyesi bir öğretmen notuyla başlar: "Derste sık sık dalıyor", "Yerinde oturamıyor", "Arkadaşlarının sözünü kesiyor", "Ödevlerini yarım bırakıyor." Evde de benzer bir tablo vardır: Sabah hazırlığı bitmek bilmez, ödev başına oturmak bir savaşa dönüşür, oyuncaklar her yere dağılır. Her çocuk zaman zaman dağınık ve yerinde duramaz olabilir. DEHB'yi ayıran, bu davranışların aynı yaştaki çocukların çoğundan çok daha yoğun olması; sınıfta, evde ve oyun parkında, yani hayatın her köşesinde sürmesi ve çocuğun derslerinde, arkadaşlıklarında, aile içindeki yerinde gerçek bir bedel ödetmesidir.
Belirtiler
Dikkatle ilgili: Ayrıntıları kaçırmak, dikkatsiz hatalar yapmak, uzun süre odaklanamamak, konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünmek, yönergeleri takip edememek, eşyalarını sık sık kaybetmek, kolayca dağılmak, günlük işlerini unutmak.
Hareketlilikle ilgili: Elleri ve ayaklarıyla sürekli oynamak, oturması gereken yerde kalkmak, uygunsuz yerlerde koşmak ya da tırmanmak, sessiz oyun oynayamamak, durmadan konuşmak.
Dürtüsellikle ilgili: Öğretmen soruyu tamamlamadan parmak kaldırmadan cevabı söylemek, kuyrukta öne geçmek, kardeşinin oyununu bozmak, karşıdan karşıya bakmadan koşmak.
Öğretmenin notundan muayeneye
Okuldan gelen bir uyarı, tek başına tanı anlamına gelmez; ama bir değerlendirme için iyi bir nedendir. Muayeneye gelmeden önce öğretmenden yazılı bir gözlem istemek, karneleri ve ödev defterlerini yanınıza almak ve çocuğunuzun evdeki gününü kısaca not etmek görüşmeyi kolaylaştırır.
Değerlendirme
Çocuk ve ergen psikiyatrisi muayenesinde çocuğun gelişim öyküsü, aile düzeni, okul yaşamı ve sağlık durumu ayrıntılı olarak ele alınır; çocukla görüşülür ve gözlemlenir. Evde anne babanın, okulda öğretmenin işaretlediği kısa formlar, çocuğun iki farklı dünyadaki hâlini yan yana görmemizi sağlar. Tanı için belirtilerin altı aydan uzun sürmesi, birden fazla ortamda görülmesi ve çocuğun işlevselliğini etkilemesi gerekir. Tahtayı göremeyen ya da öğretmeni iyi duyamayan, geceleri horlayıp dinlenemeyen, okumakta zorlandığı için derste kopan ya da evdeki bir sıkıntı yüzünden aklı başka yerde olan bir çocuk da DEHB'li gibi görünebilir; bu olasılıklar tek tek gözden geçirilir, gerekirse zekâ ve öğrenme testleri istenir.
Tedavinin ilk dönemi
Tanının ardından ilk adım, aileye DEHB'nin ne olduğunu ve ne olmadığını anlatmaktır. DEHB çocuğun tembelliği ya da ebeveynin hatası değildir; beynin gelişimiyle ilgili bir farklılıktır. Ardından evde uygulanacak yöntemler planlanır:
- Kalkış, yemek, ödev ve uyku saatlerini sabitlemek
- Yönergeleri kısa, tek tek ve göz teması kurarak vermek
- Ödevi on beş yirmi dakikalık bölümlere ayırıp araya hareket molası koymak
- Yapılan doğru davranışı o an yakalayıp adıyla söylemek ("Çantanı kendin hazırladın, harika"), haftalık yıldız çizelgesi tutmak
- Kuralları az sayıda, net ve görünür tutmak
- Ekran süresini sınırlamak, her gün açık havada hareket etmek
Okul düzenlemeleri
Öğretmenle iş birliği, tedavinin en önemli parçalarından biridir. Ön sıralarda, kapı ve pencere gibi dikkat dağıtan noktalardan uzakta bir yer, tek seferde verilen uzun ödev yerine parçalara bölünmüş kısa görevler, tahtayı silmek ya da kâğıt dağıtmak gibi izinli hareket fırsatları, sandalyeye konan bir denge minderi ve yazılılarda biraz ek süre, çocuğun bildiğini kâğıda dökebilmesini sağlar. Okul rehberlik servisiyle birlikte bu düzenlemeler planlanabilir.
İlaç tedavisi
Belirtiler okul hayatını ciddi biçimde aksatıyorsa ve davranışsal yöntemler tek başına yetmiyorsa, ilaç tedavisi gündeme gelir; doğru dozda ilaç, okul çağındaki çocukların çoğunda sınıftaki tabloyu kısa sürede değiştirir. Başlamadan önce boy, kilo, nabız ve tansiyon ölçülür, kalp hastalığı öyküsü sorulur. İlk haftalarda doz adım adım ayarlanır; iştah, uyku ve olası yan etkiler izlenir. Anne babaların sık sorduğu "Çocuğum sönükleşir mi?" sorusunun cevabı hayırdır; doğru ayarlanmış tedavide çocuk yine kendisidir, yalnızca frenleri daha iyi çalışır.
Kardeşler ve aile hayatı
DEHB'li bir çocuk ailenin bütün düzenini etkileyebilir. Kardeşler kendilerini ihmal edilmiş hissedebilir, anne babalar arasında "Fazla mı sertiz, fazla mı yumuşağız?" tartışmaları çıkabilir. Ebeveyn görüşmelerinde iki ebeveynin ortak bir dil kurmasına, kardeşlerin de kendilerine ayrılan zamanı hissetmesine ve evdeki günlük gerginliğin azaltılmasına odaklanıyoruz. Yorgun bir anne babanın kendine de nefes alacak alan açması, çocuğa sabırla yaklaşabilmesinin ön koşuludur.
Okul yılı boyunca
Tedavi oturduktan sonra kontroller birkaç ayda bir yapılır. Her kontrolde öğretmenden gelen geri bildirim, karne notları, çocuğun büyümesi ve ruh hâli değerlendirilir. Eylülde okullar açılırken, karne dönemlerinde ve ortaokula ya da liseye geçişte planı birlikte yeniden ele alırız. Ergenliğe yaklaştıkça çocuğun kendi dikkatini ve zamanını yönetme sorumluluğu adım adım artırılır.
Sık sorulanlar
DEHB şekerden ya da ekrandan mı olur?
Hayır. DEHB'de kalıtım ve beyin gelişimi belirleyicidir; şeker ve ekran belirtileri kötüleştirebilir ama nedeni değildir.
İlaç büyümeyi etkiler mi?
Bazı çocuklarda iştah azalabilir; bu nedenle boy ve kilo düzenli olarak izlenir, gerekirse doz ya da ilaç ayarlanır.
Çocuğum büyüyünce DEHB geçer mi?
Yerinde duramama genellikle ergenlikte yatışır; odaklanma ve düzen kurma güçlükleri ise yaklaşık her iki çocuktan birinde yetişkin yıllara taşınır.
