Ergenlerde Depresyon

Bir zamanlar akşam yemeğinde günün maceralarını anlatan, hafta sonları arkadaşlarıyla sahile inen, gitarını elinden düşürmeyen bir genç düşünün. Son birkaç aydır okul çıkışı doğruca odasına giriyor, gitar köşede tozlanıyor, "Nasıldı okul?" sorusuna omuz silkiyor, en ufak bir uyarıda kapıyı çarpıyor. Evdekiler bunu yaşına veriyor. Bazen haklıdırlar; ama bazen bu tablonun adı depresyondur. Ergenlikte başlayan depresyon, doğru adımlarla tedavi edildiğinde gençlerin çoğunda birkaç ay içinde belirgin biçimde geriler.

Gençlerde depresyon nasıl görünür?

On dört on yedi yaş arasındaki bir gencin depresyonu, yetişkininkinden farklı bir kılıkta gelebilir:

• Gözyaşından çok huysuzluk, kırıcılık ve kısa fitil
• Takımdan, kurstan, arkadaş grubundan sessizce çekilme
• Yıllardır sürdürdüğü bir uğraşı bir anda bırakma
• Gece ikiye üçe kadar telefonda kalıp öğlene kadar uyuma
• Ya hiç yemek istememe ya da durmadan atıştırma
• Karnede ani düşüş, ödevleri hiç yapmama, okulu asma
• Bitmeyen bir yorgunluk, sabahları baş ve mide ağrısı
• "Ne fark eder ki", "Kimse beni umursamıyor" türünden cümleler
• Saatlerce oyun ya da kısa video akışında kaybolma
• Kollarda açıklanamayan çizikler, ölüm üzerine konuşmalar

Ergenlik değişimlerinden farkı

Her genç zaman zaman somurtur, odasına çekilir, anne babasına ters cevap verir; ertesi gün ise arkadaşlarıyla gülüp eğlenebilir. Depresyondaki genç ise bu "ertesi güne" bir türlü ulaşamaz: Kötü ruh hâli haftalarca neredeyse kesintisiz sürer, eskiden onu heyecanlandıran şeyler artık ilgisini çekmez ve okulda, evde, arkadaşlar arasında belirgin bir gerileme görülür. Anne babalar için yol gösterici bir soru vardır: "Çocuğum eskiden yaptığı ve sevdiği şeyleri hâlâ yapıyor mu?"

İlk görüşme

İlk randevuda zamanın bir kısmını aileyle, bir kısmını ise yalnızca gençle geçiriyoruz. Gençle baş başa kalmadan önce kuralı herkesin önünde koyuyoruz: Odada konuşulanlar ailesine aktarılmaz; tek istisna hayatının risk altında olduğunu düşündüğümüz durumlardır ve böyle bir durumda bile önce onunla konuşuruz. Görüşmede ruh hâlini, uykusunu, okuldaki gününü, arkadaşlarını, telefon ve oyun alışkanlıklarını, alkol ya da madde deneyimlerini ve aklından kendine zarar vermek gibi düşünceler geçip geçmediğini soruyoruz. Benzer belirtiler yaratabilecek tiroit sorunları ve kansızlık için kan tahlili isteyebiliriz.

Tedavinin ilk ayı

Hafif ve orta düzeydeki depresyonda ilk tercih konuşma terapisidir. Bilişsel davranışçı terapi gencin "Hep böyle olacak" türünden düşüncelerini sorgulamasına, davranışsal etkinleştirme ise bıraktığı etkinliklere birer birer geri dönmesine yardım eder; bazen ilk hedef yalnızca haftada bir kez gitarı eline almaktır. Kişilerarası terapi aile ve arkadaşlarla yaşanan kırgınlıklara odaklanır. Tablo ağırsa ya da terapiye rağmen ilerleme olmuyorsa ilaç eklenir. Bu yaş grubunda antidepresanlarla tedavinin ilk iki ayı özellikle dikkatli izlenir: Görüşmeleri sık tutuyor, aileden de gencin davranışlarında beklenmedik bir değişiklik fark ederlerse vakit kaybetmeden bizi aramalarını istiyoruz.

İyileşme ayları

Toparlanma çoğu zaman önce bedende başlar: Uyku düzene girer, sabah kalkmak kolaylaşır, kısa fitil uzar. Gülmek, plan yapmak, arkadaşlarla buluşmak birkaç hafta sonra gelir. Genç kendini iyi hissetse de tedaviye bir süre daha devam edilir; bu süre boyunca görüşmeler giderek aralanır. Gence, ilerde yeniden zorlanmaya başladığını haber verecek kendi işaretlerini, örneğin arkadaş davetlerini geri çevirmeye başlamasını, birlikte bulduruyoruz.

Ekran ve uyku düzeni

Gece yarısını geçen ekran kullanımı uykuyu böler, uykusuzluk da ruh hâlini daha da düşürür. Telefonu elinden almak çoğu zaman kavgayı büyütür; onun yerine gençle birlikte kural koymak daha işe yarar: Belirli bir saatten sonra telefonun salonda şarja takılması, okul günlerinde sabit bir kalkış saati, akşam yemeğinde ekransız bir yarım saat. Gün ışığında geçirilen zaman ve bir takım sporu da toparlanmayı hızlandırır.

Okulla iş birliği

Depresyon döneminde dikkat ve motivasyon düşer, notlar geçici olarak gerileyebilir. Gencin izniyle rehberlik servisine kısa bir bilgi vermek, ödev teslimlerinde ve yazılılarda geçici esneklik sağlanmasını kolaylaştırır. Okulda dışlanma ya da zorbalık varsa okulun bunu bilmesi ve harekete geçmesi tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Acil durum işaretleri

Gencin ölmek istediğini söylemesi, vedalaşır gibi mesajlar paylaşması, sevdiği eşyalarını başkalarına vermesi ya da kendini yaralaması bir randevu meselesi değildir; aynı gün bir hekime ya da 112'ye ulaşın. Evdeki ilaçları kilitli bir yerde tutmak ve kesici aletleri ortadan kaldırmak, bu dönemde alınabilecek en basit ama en etkili önlemlerdendir.

Sık sorulanlar